O artigo pretende un achegamento didáctico ós instrumentos de corda rozada, a través dun cómic para o alumno e dunha serie de orientacións didácticas para o profesor.

1. Cómic.
2. Orientacións didácticas.
3. Elección dunha obra musical.
4. Audicións recomendadas.
5. Linguaxe técnica.
6. Bibliografía de consultas.

A educacion musical é á vez un adestramento do corpo e unha educacion sensorial. Isto conduce ó cultivo da voz, a motricidade, a unha sensibilidade do oido e á curiosidade activa ante tódalas formas da actividade musical.

A educacion musical é unha formación da sensibilidade e do gusto. Polo desenvolvemento das capacidades de atención, de memorización e de análise, favorece a adquisición do senso crítico e do senso estético.

O obxectivo da educacion musical é axudar ós alumnos a situarse nun universo sonoro o máis diversificado e en perpetua evolución, desenvolve-la súa necesidade de expresion e comunicación, estimula-la imaxinación e o espiritu de invencion.

A educacion musical abrangue catro tipos de actividades que se deben combinar: a educacion do oido, a práctica e o estudio da linguaxe musical (ritmo, melodía, harmonía, escritura e lectura musical), o acceso a unha cultura a través da escoita de obras e mailas actividades de invención e de creación.

O centrarse esta unidade didáctica na divulgación dos instrumentos musicais de corda rozada, propoñemo-la escoita dalgunhas composicións que nos axudarán no coñecemento de ditos instrumentos. A audición dunha obra musical debe ser activa e participativa a través da expresión corporal, vocal e instrumental:

Traballando desta maneira, a audición dunha obra musical deixa de ser unha actividade pasiva para transformarse en algo activo, participativo. Unha vez que a composición se traballou desta forma estamos en condicións de analizar formalmente a audición. Como as melodías estarán moi presentes na mente dos nenos, estes poderán seguir perfectamente un desenvolvemento temático, por exemplo: (1° movemento da pequena serenata nocturna, 1° movemento da sinfonia n° 40 de Mozart), unhas variacions (2° movemento do cuarteto n° 14 de Schubert) ou as repeticións de frases (minueto da pequena serenata nocturna).

A actividade de escoita debe ser, polo tanto, inseparable das actividades de práctica musical, podéndose asignar diferentes papeis e especialmente:

É esencial que as obras musicais se sitúen no seu contexto histórico, asi como as demais produccións artisticas. Pero non se trata de dar, na escola, un curso de historia da música.

A eleccion dunha obra musical permite facer coñecer, entre outras cousas:

Débenselles propoñer ós alumnos obras onde o material melódico e/ou rítmico se preste doadamente á memorización, o cal permitirá a audicion activa comentada anteriormente.

Pequena Serenata Nocturna, K. 525 de W. A. Mozart.

Esta composición de Mozart é o exemplo máis coñecido de divertimento para os públicos actuais. Está composta para unha pequena orquestra de cordas e, aínda que recorda ós cuartetos e sinfonías do seu autor, diferenciase dos cuartetos en que cada parte é tocada por varios executantes, e das sinfonias en que as proporcións dos movementos son bastante máis pequenas.
Recomendámo-la escoita do primeiro e terceiro movemento así  como a interpretación instrumental utilizando o  tema principal do primeiro movemento.

Cuarteto n° 14 en re menor, D 810, "La Muerte y la Doncella", de Franz Schubert.

Recomendámo-lo traballo sobre o segundo movemento estructurado en forma de tema e variacións (en número de cinco). As variacións seguen o modelo clásico, tendo cada unha, unha duración máis ou menos igual, sendo sempre evidente a deliñación do tema (melódica ou ritmicamente).

Pedro e o Lobo, un conto musical para nenos, op.67, de Sergei Prokofiev.

Prokofiev e un dos compositores deste século máis famosos. A razón da súa popularidade probablemente se deba a que a súa música e moi melodiosa e ten un humor e alegría que son moi atraintes.
Esta obra está composta para gran orquestra. Cada unha das personaxes do conto esta representado por un instrumento musical ou un grupo de instrumentos (p. ex.: Pedro vén representado polo cuarteto de cordas, o paxaro por unha frauta, o avó por un fagote...). Desta forma podemos contrasta-lo son producido polos instrumentos de corda rozada cos demais instrumentos da orquestra. No mercado existen excelentes gravacións narradas en galego, castelán ou outros idiomas (traballo interdisciplinario cos seminarios de idiomas).
Na dirección de Internet http://clic.xtec.net/db/act_es.jsp?id=1371 pódense atopar actividades baseadas neste conto musical. 

• ALMA.-Variña de madeira de forma cilindrica que se coloca no interior do corpo dos instrumentos de arco para comunica-las vibracións dunha a outra tapa e soste-la tensión que producen as cordas sobre ambas. A posición da alma exerce unha influencia importantísima na calidade do son.
• ARCO.-Variña provista dunha mecha de crinas que ó se fregar fai vibra-las cordas do instrumento. O seu invento ten sido moi discutido, se ben se sabe que foi coñecido na India dende a máis remota antigüidade. A súa forma foi durante moito tempo a do arco, que lle deu o seu nome, e foi modificándose lentamente ata chegar a actual.
• BARRA HARMÓNICA.-Peza ou barra de madeira adherida a parte interior da táboa harmónica superior dos instrumentos de arco. Da súa acertada colocación depende a sonoridade e boa emisión do son do instrumento.
• CAVILLA.-Pequena peza de madeira dura (ébano, buxo...) fixada na extremidade superior do mastro dos instrumentos de corda e ó redor da cal se enrola esta última para poder estirala ou afrouxala segundo sexa conveniente para a afinación dos ditos instrumentos.
• CAVILLEIRO.-Extremidade superior do mastro dun instrumento de corda na que se insiren as cavillas.
• CONCERTO.- Este vocábulo e utilizado no texto como:

  • 1.- Execución pública celebrada nunha sala especialmente concibida para a audición de música.
  • 2.- Tipo de composición concibida para un ou varios instrumentos solistas e orquestra; esta estructurado en tres movementos ou partes: rápido - lento - rápido.
• CORDAL.-Peza que nos instrumentos de cordas, como o violín e a súa familia, serve para atar esta polo cabo oposto ó que se suxeita nas cavillas. Xeralmente constrúese en ébano.
• CUARTETO.-Esta palabra emprégase, dende mediados do seculo XVIII, para designar unha obra dividida en tres ou catro tempos destinada a ser executada por catro instrumentos: violín 1°, violín 2°, viola e violoncelo.
• DIAPASÓN.-Táboa de madeira dura (ébano) colocada sobre o mastro aínda que se prolonga —sen entrar en contacto con ela— sobre a tapa harmónica superior. O diapasón do violín e da súa familia é liso mentres que na guitarra e noutros instrumentos de corda pulsada está provisto de trastos que o dividen en cadros.
• DIVERTIMENTO.-Xénero de composición que tamén se coñece cos nomes de serenata, nocturno ou casación; é unha forma para conxunto instrumental que foi moi popular, sobre todo en Austria, no século XVIII. En esencia é música para tocar ó aire libre, de carácter entretido, que se atopa a medio camiño entre a música de cámara e a sinfónica.
• ESCOTADURA.-Corte semicircular practicado en cada un dos lados da caixa dos instrumentos de arco. A súa forma varía segundo a época e segundo os diferentes modelos de instrumentos.
• MASTRO.-Parte dos instrumentos de corda que vén ser unha prolongación da tapa superior da caixa de resonancia. A cabeza ou o ensanchamento con que remata o mastro esta adornado por unha voluta e, como está atravesado polas cavillas, toma o nome de cavilleiro.
• MENTOEIRA.-Peza de madeira fixada no extremo inferior do corpo do violín e da viola sobre a que se apoia o queixo. E fundamental para a mellor suxeición do instrumento.
• OIDO OU EIXE.-Buratos en forma de f que tenen función acústica, ainda que é posible que a súa forma real sexa tamén decorativa.
• PONTE.- Peza de madeira delgada colocada sobre a táboa harmónica dos instrumentos de corda e arco para envia-las súas vibracións a táboa. A forma, as dimensións e o emprazamento da ponte teñen unha influencia considerable sobre a sonoridade do instrumento.
• VERNIZ.-Sustancia líquida coa que os constructores recobren a madeira dos violins e dos demais instrumentos da mesma familia. Os antigos constructores de Cremona e Brescia (Stradivari, Amati, Guarneri...) tiñan o segredo da composición do verniz; a súa transparencia, elasticidade e cor excitan aínda a admiración dos interesados nos ditos instrumentos. Os químicos modernos que analizaron os vernices de antigos instrumentos definiron as materias que os compoñen, sen poder indicar en que proporción están usadas nin tampouco os procedementos da súa aplicación.

• De carácter xeral:

  • ALIER, R. La música.— Barcelona: Daimon, 1981.
  • BRITTEN, B. e HOLST, I. El maravilloso mundo de la música.— Madrid: Aguilar, 1985.
  • PAHLEN, K. El maravilloso mundo de la música.— Madrid: Alianza Editorial, 1985.
  • MACHADO DE CASTRO, P. Fundamentos de apreciación musical.— Madrid: Playor, 1985.
• Sobre Historia Xeral da Música:

  • GROUT, D.J. Historia de la música occidental, Vol. 1.2.— Madrid: Alianza Editorial, 1984.
  • MANN, W. Música en el tiempo.— Barcelona: Folio, 1982.
  • MOORE, D. Guía de los estilos musicales.— Madrid: Taurus, 1983.
  • STANLEY, S. Guía Akal de la música..—  Madrid: Ediciones Akal, 2000.
• Organoloxía (instrumentos musicais):

  • ARDLEY, N. La música, biblioteca visual Altea.— Madrid: Altea. Taurus, Alfaguara.
  • ARTIGUES, M. et al I. 51 audiciones.— Barcelona: Teide, 1983.
  • BAINES, A. Historia de los instrumentos musicales.— Madrid: Taurus, 1988.
  • DONINGTON, R. La miisica y sus instrumentos.— Madrid: Alianza Editorial, 1986.
• Diccionarios:

  • SOLER, J. Diccionario de la música.— Barcelona: Grijalbo, 1985.
  • VALLS, M. Diccionario de la música.— Madrid: Alianza Editorial, 1985.
  • VARIOS AUTORES. Diccionario de la música.— Madrid: Ediciones Generales Anaya, 1986.
  • RAMÓN, A. Diccionario de instrumentos musicales, de Píndaro a J. S. Bach.— Barcelona: Biblograf, S.A. Vox, 1996.
• Audición musical:

  • DOMENEQUE, MERCE et al I. Audición musical— Barcelona: Teide, 1988.
    • Interesante conxunto de unidades didácticas. No primeiro caderno, preséntanse as cualidades do son, os elementos musicais básicos e os instrumentos musicais. Os catro cadernos seguintes constitúen un fermoso percorrido pola historia da música con explicación detallada da forma de traballar na aula.
  • GIMENEZ MORRELL, Ma TERESA. La música en la escuela.— Barcelona: Paidos, 1984.
    • Interesante para profesores que aínda sen posuir unha gran bagaxe, musical, poidan formar ós seus alumnos na beleza da musica, sensibilizándoos cunhas audicións moi ben elexidas e cun enfoque metodolóxico moi claro e riguroso.
  • SANUY, MONTSERRAT e CONCEPCIÓN. Al son que tocan bailo .— Madrid: Cincel, 1985.
    • Proceso de educacion musical para os máis pequenos, baseado na educación rítmica vocal e auditiva. Propostas abertas que suxiren o inicio dunha aventura apaixoante a través do folclore, a literatura e as propostas dos nenos na aula.
  • WUYTACK, J. Musicalia.— Brujas: Editorial Van de Velde, 1982.

Miguel A. López Fariña

• Descargar o artigo:
  • html
  • pdf